Zawalenie fragmentu stropu, konstrukcji hali, rusztowania albo ściany wykopu może w jednej chwili zmienić zwykłą inwestycję budowlaną w postępowanie prowadzone przez nadzór budowlany. Pierwsze działania podejmowane po zdarzeniu mają znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa ludzi, ale również dla późniejszego ustalania jego przyczyn.
Prawo budowlane określa, kogo trzeba zawiadomić, w jaki sposób zabezpieczyć teren i kiedy można zmienić stan miejsca katastrofy. Właściciel, zarządca czy kierownik budowy nie powinni więc koncentrować się wyłącznie na jak najszybszym uporządkowaniu terenu.
Nie każde uszkodzenie budynku jest katastrofą budowlaną
Ustawowa definicja jest dość precyzyjna. Katastrofą budowlaną jest niezamierzone i gwałtowne zniszczenie obiektu budowlanego lub jego części. Przepisy zaliczają do tej kategorii również zniszczenie konstrukcyjnych elementów rusztowań, urządzeń formujących, ścianek szczelnych oraz obudowy wykopów.
Prawo wyraźnie wskazuje jednocześnie zdarzenia, których nie traktuje się jako katastrofy budowlanej. Należą do nich:
- uszkodzenie elementu wbudowanego w obiekt, który nadaje się do naprawy lub wymiany,
- uszkodzenie lub zniszczenie urządzeń budowlanych związanych z budynkiem,
- awaria instalacji.
Oznacza to, że np. awaria instalacji wodnej czy uszkodzenie pojedynczego elementu wykończeniowego nie uruchamia automatycznie specjalnego postępowania przewidzianego dla katastrof.
Pierwszeństwo ma ratowanie ludzi
Jeżeli rzeczywiście dochodzi do katastrofy, art. 75 Prawa budowlanego nakłada obowiązki m.in. na kierownika budowy lub robót, właściciela, zarządcę albo użytkownika obiektu.
W pierwszej kolejności należy zorganizować doraźną pomoc osobom poszkodowanym oraz przeciwdziałać rozszerzaniu się skutków zdarzenia. Trzeba również zabezpieczyć miejsce katastrofy w taki sposób, aby później możliwe było ustalenie jej przyczyn.
Ta druga zasada nie może oczywiście blokować akcji ratowniczej. Jeżeli konieczne jest przesunięcie elementów konstrukcji, wykonanie podparcia albo usunięcie fragmentu obiektu w celu ratowania ludzi lub ograniczenia dalszego zagrożenia, przepisy pozwalają podjąć takie działania.
Warto jednak możliwie dokładnie udokumentować stan po katastrofie oraz zmiany wprowadzone podczas akcji – za pomocą opisów, szkiców i, jeśli jest to możliwe, fotografii.
Kogo trzeba zawiadomić?
Ustawa posługuje się określeniem „niezwłocznie”. Nie przewiduje więc kilkudniowego terminu na przygotowanie formalnego zgłoszenia. Po zabezpieczeniu bezpośredniego zagrożenia należy powiadomić właściwe instytucje.
Zawiadomienie obejmuje przede wszystkim:
- właściwy organ nadzoru budowlanego,
- właściwego miejscowo prokuratora,
- Policję,
- jeżeli katastrofa nastąpiła podczas budowy – również inwestora, inspektora nadzoru inwestorskiego i projektanta,
- inne organy lub jednostki, jeżeli ich udział wynika ze szczególnych przepisów.
W sytuacji poważnego zdarzenia wsparcie prawnika w prawie budowlanym może być potrzebne już na początkowym etapie – przy analizie obowiązków uczestników inwestycji, zabezpieczaniu dokumentacji oraz przygotowaniu do postępowania prowadzonego przez nadzór.
Przykład: zawalenie części stropu podczas przebudowy
W remontowanym budynku wykonawca prowadzi prace związane ze zmianą układu konstrukcyjnego. Podczas robót dochodzi do gwałtownego zawalenia części stropu. Na szczęście nikt nie zostaje poszkodowany, ale uszkodzone zostają również sąsiednie elementy konstrukcji.
Naturalną reakcją wykonawcy może być jak najszybsze usunięcie gruzu i odbudowanie zabezpieczeń. Z punktu widzenia późniejszego postępowania byłoby jednak błędem całkowite uporządkowanie miejsca przed udokumentowaniem jego stanu.
Trzeba bowiem ustalić, czy przyczyną było rozwiązanie projektowe, sposób prowadzenia robót, niewłaściwe zabezpieczenie konstrukcji, stan techniczny istniejącego budynku czy połączenie kilku czynników. Przedwczesne usunięcie śladów może znacznie utrudnić odpowiedź na te pytania.
Nadzór powołuje komisję
Postępowanie wyjaśniające w sprawie przyczyn katastrofy prowadzi właściwy organ nadzoru budowlanego. Po otrzymaniu zawiadomienia powinien niezwłocznie powołać komisję, której zadaniem jest ustalenie przyczyn i okoliczności zdarzenia oraz określenie działań potrzebnych do likwidacji zagrożenia.
Do prac komisji mogą zostać wezwani m.in. inwestor, właściciel, zarządca, użytkownik obiektu, projektant, przedstawiciel wykonawcy oraz osoby odpowiedzialne za nadzór nad robotami.
Dokumenty, które mogą mieć szczególne znaczenie
- projekt budowlany i projekt techniczny,
- dziennik budowy,
- projekty i instrukcje dotyczące zabezpieczenia robót,
- protokoły odbioru wcześniejszych etapów,
- ekspertyzy dotyczące istniejącej konstrukcji,
- korespondencja dotycząca zmian projektowych,
- zdjęcia i nagrania wykonane przed i po zdarzeniu.
Organ może wydać decyzję do natychmiastowego wykonania
Nadzór może nakazać właścicielowi lub zarządcy zabezpieczenie miejsca katastrofy i samego obiektu, uporządkowanie terenu albo wykonanie innych niezbędnych czynności i robót.
Taka decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu, a w szczególnej sytuacji może zostać ogłoszona ustnie. Jeżeli zobowiązany nie podejmie działań albo nadmiernie zwleka, organ może zapewnić ich wykonanie na jego koszt i ryzyko.
Po zakończeniu prac komisji wydawana jest kolejna decyzja określająca zakres oraz termin prac potrzebnych do uporządkowania terenu i zabezpieczenia obiektu do czasu doprowadzenia go do właściwego stanu. Organ może również zlecić sporządzenie ekspertyzy na koszt inwestora, właściciela albo zarządcy.
Katastrofa nie kończy się wraz z usunięciem gruzu
Po zakończeniu postępowania inwestor, właściciel albo zarządca musi niezwłocznie podjąć działania niezbędne do usunięcia skutków katastrofy. Równolegle mogą pojawić się inne kwestie: odpowiedzialność wykonawcy lub projektanta, roszczenia poszkodowanych, ubezpieczenie, możliwość dalszego prowadzenia inwestycji czy konieczność przygotowania nowej dokumentacji technicznej.
Dlatego po poważnym zdarzeniu warto prowadzić równolegle dwie ścieżki: techniczną, skoncentrowaną na bezpieczeństwie i ustaleniu przyczyn, oraz dokumentacyjną i prawną. Szczególnie ważne jest, aby działania podejmowane w pierwszych godzinach nie zniszczyły dowodów potrzebnych później do ustalenia, dlaczego katastrofa nastąpiła i kto odpowiadał za poszczególne etapy inwestycji.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej sprawy może zależeć od jej indywidualnych okoliczności oraz aktualnego stanu prawnego.